--%>

   Trong những năm gần đây, Việt Nam đang dần chuyển đổi các mô hình Khu công nghiệp (KCN) truyền thống sang mô hình KCN sinh thái (KCNST) với nhiều những ưu điểm về tiết kiệm tài nguyên, giảm thiểu phát thải và ô nhiễm môi trường. Ngoài việc tập trung xây dựng các căn cứ pháp lý, các hoạt động hỗ trợ triển khai mô hình KCN sinh thái cũng đã và đang được chú trọng thực hiện, theo đó, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt “Dự án Triển khai sáng kiến KCNST hướng tới mô hình KCN bền vững tại Việt Nam”. Dự án nhằm mục đích chuyển đổi các KCN đang hoạt động thành KCNST, triển khai tại 3 KCN: Ninh Bình, Đà Nẵng và Cần Thơ, trong đó, KCN Trà Nóc (Cần Thơ) được chọn là một trong những KCN thí điểm chuyển sang KCNST.

    Sau 3 năm thực hiện, đến nay, các kết quả đạt được về kinh tế, môi trường và mối quan hệ xã hội của các doanh nghiệp (DN) tại KCN Trà Nóc thời gian qua cho thấy, những cơ hội mới trong việc đẩy mạnh hoạt động sản xuất công nghiệp theo hướng sinh thái, song bên cạnh đó cũng là những thách thức khi thực hiện mô hình này trong thực tiễn.

 

KCN Trà Nóc (Cần Thơ) tăng cường thực hiện các giải pháp tiết kiệm tài nguyên và sản xuất sạch hơn chuyển đổi sang KCNST

 

Triển khai một số biện pháp về môi trường

    KCN Trà Nóc có vị trí tại quận Ô Môn và Bình Thủy, TP. Cần Thơ. KCN Trà Nóc bao gồm 2 khu, Trà Nóc 1 (thành lập năm 1995) và Trà Nóc 2 (thành lập năm 1998), do Công ty TNHH MTV xây dựng hạ tầng KCN Cần Thơ làm chủ đầu tư, và là hai KCN đầu tiên của khu vực đồng bằng sông Cửu Long. KCN đã lấp đầy đạt 100% với tổng số 190 dự án của 107 doanh nghiệp. Tổng diện tích đất công nghiệp, đất cho thuê là 213.41ha, vốn đăng ký 1.143.437 triệu USD, vốn thực hiện 741.568 triệu USD, chiếm 64,85% vốn đăng ký. Tổng số công nhân, người lao động là 22.358 người với tỷ lệ giới khá chênh lệch với khoảng 60,7% là nữ. KCN Trà Nóc là KCN đa ngành, trong đó tập trung vào các nhóm ngành chế biến thủy hải sản, may mặc, phân bón, hóa chất và thức ăn gia súc…

    KCN Trà Nóc là một đại diện mang tính phổ biến cho nhóm các KCN thành lập đầu tiên với nhiều những hạn chế chủ quan về thiết kế, vốn đầu tư, mô hình phát triển, cũng như điều kiện pháp lý chưa hoàn chỉnh. Những đặc điểm này đã dẫn đến khá nhiều những điểm bất lợi về môi trường và đây cũng là một trong những lý do để KCN được lựa chọn để tham gia mô hình thí điểm chuyển đổi từ mô hình KCN truyền thống sang mô hình KCNST nhằm cải thiện những vấn đề về môi trường.

    Do được thành lập từ những năm trước đây nên cơ sở hạ tầng của KCN Trà Nóc thiếu đồng bộ, chưa đầu tư xây dựng hệ thống xử lý nước thải tập trung. Hầu hết, nước thải của các doanh nghiệp (DN) trong KCN chưa được xử lý, xả trực tiếp ra môi trường đã gây ra những vấn đề ô nhiễm nguồn nước mặt ngày càng tăng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống, sức khỏe người dân sống xung quanh khu vực.

    Để hoàn thiện hạ tầng chuyển đổi sang KCNST, KCN Trà Nóc đã đầu tư xây dựng nhà máy xử lý nước thải tập trung và đưa vào sử dụng giai đoạn 1 từ tháng 10/2015 với công suất thiết kế 6000m3/ngày đêm, có nhiệm vụ tiếp nhận và xử lý nước thải của các Công ty trong KCN đạt QCVN 40:2011/BTNMT (loại A) trước khi thải ra sông. Hiện tại, giai đoạn 2 của nhà máy xử lý nước thải cũng đang được triển khai với cùng công suất 6.000 m3/ngày.đêm.

   Tuy nhiên, mới chỉ có 25 doanh nghiệp (DN) trong tổng số 107 DN đang hoạt động đã thực hiện đấu nối nước thải, 5 DN đã ký hợp đồng nhưng chưa tiến hành đấu nối, nguyên nhân là do chủ đầu tư hạ tầng đang xây dựng các hố gas đấu nối, DN chưa mua đồng hồ đo lưu lượng theo hợp đồng đã ký kết đấu nối.  

    Đối với chất thải rắn, số lượng chất thải rắn (CTR) của toàn KCN phát sinh tăng theo từng năm. Lượng CTR công nghiệp của KCN Trà Nóc đạt gần 16 nghìn tấn/năm (trong đó KCN Trà Nóc 1 là 11.844,59 tấn/năm và KCNT Trà Nóc 2 là 3.950,31 tấn/năm), lớn nhất so với các khu khác trong toàn TP do tập trung nhiều công ty chế biến thuỷ sản lớn. Với đặc thù ngành nghề, đa phần chất thải phát sinh được tận dụng, tái sử dụng như dầu mỡ cá, xương cá vụn, bao bì hỏng, giấy hư hỏng…tạo ra những chuỗi cộng sinh một cách tự nhiên và khá hiệu quả giữa các doanh nghiệp.

Triển khai những biện pháp sản xuất sạch hơn

    KCN Trà Nóc là một trong những KCN được lựa chọn tham gia thực hiện dự án triển khai thí điểm các KCNST tại Việt Nam từ 2015 - 2019. Chính vì vậy, thời gian qua KCN đã có cơ hội tốt để KCN nói chung và các DN trong khu nói riêng được tham gia tập huấn nâng cao nhận thức về mục tiêu, lợi ích của KCNST và các cách thức triển khai trong thực tế các giải pháp tiết kiệm tài nguyên và sản xuất sạch hơn (RECP), sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả...Trong tổng số 107 DN thứ cấp đang hoạt động, đã có 25 doanh nghiêp được lựa chọn để hỗ trợ khảo sát và xây dựng các kế hoạch thưc hiện các giải pháp sản xuất sạch hơn, tiết kiệm nhiên liệu. Theo đó, đã có nhiều sáng kiến sinh thái/cơ hội sinh thái được áp dụng như tăng cường áp dụng các biện pháp bảo trì bảo dưỡng máy móc, nâng cao ý thức người lao động, tái sử dụng nước, tự tái sử dụng hoặc bán cho đơn vị khác tái sử dụng một phần chất thải sản xuất, lắp đặt các hệ thống biến tần, thay thế các hệ thống máy móc tiết kiệm điện hơn như thay đèn huỳnh quang đối với đèn sợi đốt… Các giải pháp này đã giúp cải thiện đáng kể hiệu suất sử dụng điện, nước, nguyên nhiên liệu của các nhà máy, như công ty TNHH Thủy sản Quang Minh, công ty TNHH Kwong Lung Meko, hay CT TNHH MTV Hồng Phúc… Đa số các doanh nghiệp đều nhận thấy những lợi ích về kinh tế và môi trường đem lại từ các giải pháp dụng. Điển hình như công ty TNHH Quang Minh, tại KCN Trà Nóc 2. Công ty TNHH Thủy sản Quang Minh chuyên về sản xuất và kinh doanh mặt hàng tôm đông lạnh, cá saba đông lạnh với tổng số 320 lao động đã tham gia dự án từ tháng 1/ 2016. Trong quá trình tham gia, công ty đã thực hiện nhiều giải pháp RECP. Đến tháng 12/2018 công ty vẫn tiếp tục duy trì thực hiện 10/12 giải pháp ứng với từng công đoạn cho việc sử dụng hiệu quả tài nguyên và sản xuất sạch hơn RECP. Các giải pháp RECP đã mang lại những kết quả khả quan trong việc tiết kiệm nguồn lực tài chính thông qua việc tiết kiệm chi phí mua nguyên vật liệu, năng lượng; đồng thời tạo ra những lợi ích quan trọng về môi trường thông qua việc giảm thiểu việc phát thải CO2.

    Tuy nhiên, việc triển khai các giải pháp sản xuất sạch hơn tại các DN không phải đơn giản bởi phụ thuộc bởi nhiều yếu tố như nguồn lực tài chính, đặc thù ngành nghề cũng như cả nỗ lực của DN. Trong số các DN tham gia dự án, vẫn có khoảng 20% số lượng các công ty đang tham gia cầm chừng do nhiều nguyên nhân khác nhau như không đủ tiềm lực tài chính, nguồn nhân lực, tình trạng sản xuất, quyết tâm của DN …

Quan hệ xã hội của DN trách nhiệm với cộng đồng

    Một trong những mục tiêu của KCNST là cải thiện các vấn đề xã hội liên quan đến người lao động và người dân địa phương nhằm xây dựng một xã hội công nghiệp tốt đẹp. Việc tham khảo ý kiến của các bên liên quan, bao gồm cả người công nhân tại KCN Trà Nóc thời gian qua cho thấy: Nhìn chung, các vấn đề xã hội tại KCN Trà Nóc dưới góc độ của người lao động đã ghi nhận những thành tựu khá tốt, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến các vấn đề gồm: tạo hơn 20 nghìn việc làm mỗi năm; tạo thu nhập ổn định cho người lao động; thực hiện khá tốt các trách nhiệm đối với người lao động như về chế độ thăm khám, bảo vệ sức khỏe; an ninh an toàn; môi trường lao động; bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế… Tuy vậy,  vẫn còn một số vấn đề KCN cần phải triển khai như: Hỗ trợ về vấn đề nhà ở cho công nhân, hoạt động đào tạo và khuyến khích đào tạo; nâng cao nhận thức về quyền của bản thân, và hoạt động của tổ chức công đoàn trong việc bảo vệ và hỗ trợ người lao động trong các hoạt động nghề nghiệp và đời sống.

Kết luận và kiến nghị

    Từ các đánh giá trên, những kết quả đạt được trong thời gian qua ở các DN trong quá trình chuyển đổi thành KCN Trà Nóc thành KCNST cho thấy, những cơ hội thuận lợi  đối với các DN gồm có: Cơ hội tiếp cận các giải pháp công nghệ, quản lý hàng đầu; tiếp cận và tìm ra những giải pháp xanh hiệu quả cho chính doanh nghiệp; ứng dụng trong thực tiễn các sáng kiến sinh thái, sản xuất sạch hơn, năng lượng thay thế hiệu quả đối với DN; tạo ra lợi thế cạnh tranh tốt hơn; có thể đạt được giá trị lớn về  kinh tế khi đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường để tham gia vào mạng lưới toàn cầu; cải thiện nhận thức và trách nhiệm của DN đối với cộng đồng và xã hội; cải thiện điều kiện và quyền lợi đối với người lao động; tạo cơ hội xây dựng một môi trường tốt đẹp và tạo uy tín đối với cộng đồng.

    Bên cạnh những cơ hội nhận được, quá trình này cũng cho thấy có rất nhiều rào cản, thách thức cần phải vượt qua như: Chính sách quản lý môi trường còn chậm và nhiều bất cập; chi phí đầu tư lớn, gây khó khăn đối với các DN quy mô nhỏ; các sáng kiến, giải pháp sinh thái chưa cho thấy hiệu quả rõ nét, còn mang tính trình diễn; tăng chi phí cho DN trong việc thực hiện các giải pháp; thiếu nguồn lực thực hiện các giải pháp xanh; thiếu nguồn tài chính hỗ trợ; động lực cho DN thay đổi hành vi và áp dụng các giải pháp sinh thái…

    Để giải quyết những khó khăn, rào cản trong quá trình chuyển đổi thành DN sinh thái trong các KCNST nói chung và Trà Nóc nói riêng, trong thời gian tới cần có sự tham gia hỗ trợ và điều chỉnh của tất cả các bên liên quan như:

Đối với cơ quan quản lý

    Dựa trên chức năng nhiệm vụ của từng cơ quan, đề nghị có sự rà soát, nghiên cứu và điều chỉnh các chính sách, quy định quản lý tạo cơ chế rõ ràng việc thực hiện và hỗ trợ thực hiện  các chiến lược, sáng kiến sinh thái, cộng sinh công nghiệp trong và giữa các DN; chi tiết hóa các quy định, chỉ tiêu, tiêu chuẩn hướng dẫn đánh giá, thực hiện KCNST tại NĐ 82/2018/NĐ-CP để DN có căn cứ, cơ sở trong việc đầu tư, thực hiện; hướng dẫn cụ thể đối với các bên liên quan như chính quyền địa phương, ban quản lý các KCN, công ty quản lý hạ tầng và các doanh nghiệp thứ cấp về lộ trình, cách thức thực hiện.

    Ngoài ra, cần có cơ chế khuyến khích đầu tư sử dụng điện tái tạo và cơ chế mua lại điện tái tạo từ các doanh nghiệp; cơ chế phân phối sử dụng nước thải công nghiệp sau xử lý cho các mục đích tái sử dụng, tuần hoàn nước trong các doanh nghiệp cũng như ở quy mô KCN; cơ chế quản lý, tái sử dụng cho bùn thải của nhà máy xử lý nước thải đã qua xử lý, đảm bảo các tiêu chuẩn về môi trường; cập nhật, điều chỉnh theo hướng linh hoạt hơn các quy định liên quan đến các công nghệ xử lý nước thải; rà soát và làm rõ hơn các quy định liên quan đến đảm bảo diện tích, chủng loại cây xanh, thảm cỏ; có chính sách miễn giảm thuế, phí đầu tư hoặc hình thành các quỹ cho vay ưu đãi để tăng động lực hỗ trợ, kích thích doanh nghiệp thực hiện các hoạt động sản xuất sạch hơn, các sáng kiến cải tiến kỹ thuật, sáng kiến sinh thái....

    Đẩy mạnh hơn hoạt động tập huấn, nâng cao nhận thức cho các DN để thúc đẩy việc chuyển biến nhận thức thành hành động thực tế; siết chặt hơn các quy định pháp lý, các mức xử phạt đối với các hành vi vi phạm quy định về bảo vệ môi trường để nâng cao hiệu quả của hình phạt, góp phần điểu chỉnh hành vi của cá nhân/DN.

Đối với công ty quản lý hạ tầng

   Phát huy tốt hơn vai trò kết nối giữa các DN trong khu với nhau để tìm kiếm các cơ hội hợp tác cộng sinh; giữa các DN với các tổ chức tính dụng, các chương trình/dự án/nguồn quỹ nhằm giúp DN có cơ hội tiếp cận và thực hiện các kế hoạch sinh thái trong DN một cách hiệu quả và bền vững

    Đầu tư và nâng cấp tốt hơn cho các hạ tầng thu gom, xử lý CTR hoặc có cơ chế huy động, kêu gọi các công ty có chức năng tương tự đầu tư tại KCN nhằm thực hiện chức năng kết nối các DN thông qua việc sử dụng các chất thải tái chế/tái sử dụng chất thải của nhau, từ đó tạo dựng mạng lưới cộng sinh có chất lượng tốt.

Đối với các doanh nghiệp thứ cấp

    Nâng cao nhận thức về nội dung, cách thức, chính sách, công nghệ liên quan đến sinh thái công nghiệp, cộng sinh công nghiệp, sản xuất sạch  hơn,... để hiểu rõ hơn các lợi ích về môi trường, kinh tế, xã hội cho DN và cộng đồng; từ đó có sự thay đổi về tư duy, tạo động lực thực hành các sáng kiến thay đổi.

   Chủ động tiếp cận, tìm kiếm các nguồn lực hỗ trợ như các quỹ tài chính, các gói vay ưu đãi, các chương trình, dự án... nhằm bổ sung nguồn lực thực hiện các giải pháp cải thiện công nghệ, quy trình quản lý của DN theo hướng sinh thái… Để làm được điều này, các chuyên gia trong nước và nước ngoài của dự án sẽ tư vấn, hướng dẫn, hỗ trợ các doanh nghiệp để họ thấy lợi ích của việc tham gia dự án, nhất là cách thức, quy trình để tiếp cận được các nguồn tài chính ưu đãi để đầu tư ứng dụng công nghệ sạch và sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên.

 

Nguyễn Thị Thục

Viện Nghiên cứu phát triển bền vững Vùng -

Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

(Nguồn: Bài đăng trên Tạp chí Môi trường số 10/2020)

Thống kê

Lượt truy cập: 3269616