--%>

    Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2018. BLHS năm 2015 đã khắc phục nhiều vấn đề pháp lý còn tồn tại trong giai đoạn trước và nâng mức xử phạt với tội phạm về động vật hoang dã (ĐVHD). Với những quy định nghiêm khắc hơn, BLHS 2015 là căn cứ pháp lý vững chắc và công cụ hữu hiệu để xử lý, ngăn ngừa tội phạm về ĐVHD.

Căn cứ pháp lý để xử lý, ngăn ngừa tội phạm về ĐVHD

    BLHS 2015 đã bổ sung quy định xử lý hình sự đối với hành vi tàng trữ trái phép cá thể, bộ phận cơ thể hoặc sản phẩm của các loài ĐVHD nguy cấp, quý, hiếm. Theo đó, tất cả các hành vi săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, tàng trữ, buôn bán trái phép ĐVHD nguy cấp, quý, hiếm và vận chuyển, tàng trữ, buôn bán trái phép bộ phận cơ thể hoặc sản phẩm của chúng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự ở các mức độ khác nhau trên cơ sở số lượng hoặc giá trị của ĐVHD bị xâm hại. Trước đây, hành vi tàng trữ ĐVHD, thậm chí là cá thể hổ đông lạnh, sừng tê giác hay các loài nguy cấp, quý hiếm khác và sản phẩm của chúng chỉ bị xử phạt vi phạm hành chính.

    Các loài ĐVHD nguy cấp, quý, hiếm mà BLHS 2015 bảo vệ ở mức độ cao nhất được liệt kê tại Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ ban hành kèm theo Nghị định số 160/2013/NĐ-CP, sửa đổi bổ sung bởi Nghị định số 64/2019/NĐ-CP; Nhóm IB - Danh mục các loài thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm ban hành kèm theo Nghị định số 06/2019/NĐ-CP; Phụ lục I - Công ước quốc tế về buôn bán các loại động, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES).

    Bên cạnh đó, BLHS 2015 còn bảo vệ các loài không thuộc những danh mục nêu trên nhưng tang vật vi phạm có giá trị lớn. Điểm mới này của BLHS 2015 đã tạo căn cứ pháp lý vững chắc để cơ quan chức năng xử lý triệt để các hành vi vi phạm về ĐVHD. Công tác xử lý đối với vi phạm liên quan đến các loài không thuộc những danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được bảo vệ ở mức độ cao như một số loài rắn hay rùa nước ngọt cũng nhờ vậy mà được thắt chặt. Mặt khác, mức hình phạt dành cho tội phạm về ĐVHD theo BLHS 2015 đã tăng lên đáng kể với mức phạt tiền tối đa lên đến 2 tỷ đồng và mức phạt tù tối đa lên đến 15 năm đối với cá nhân. Mức phạt tương ứng ở BLHS cũ là 500 triệu đồng và 7 năm tù.

    Sau hơn hai năm kể từ khi BLHS có hiệu lực, công tác xử lý tội phạm về ĐVHD đã có nhiều chuyển biến tích cực. Các cơ quan thực thi pháp luật đã nhận thức được tầm quan trọng của công tác ngăn chặn loại tội phạm này. Nhiều Tòa án cũng đã đưa ra những bản án nghiêm khắc đối với các đối tượng phạm tội về ĐVHD.

Một số kết quả xử lý các vụ án hình sự về ĐVHD

    Trong thời gian qua, ENV đã căn cứ vào “ngày phát hiện tội phạm” để trích xuất số liệu các vụ án hình sự về ĐVHD trong giai đoạn 2015-2020 (Biểu đồ 1). Theo đó, ngày phát hiện tội phạm được hiểu là ngày cơ quan chức năng phát hiện và tịch thu tang vật ĐVHD làm căn cứ để bắt giữ và xử lý tội phạm. Các vụ án hình sự về ĐVHD là vụ án liên quan đến hoạt động buôn bán, vận chuyển, nuôi nhốt, tàng trữ trái phép ĐVHD, bộ phận hoặc sản phẩm ĐVHD. Trong nghiên cứu này, ENV không phân tích các vụ mua bán nhỏ lẻ đến người tiêu dùng dù đó có thể là hành vi bị xử lý hình sự. Những vụ án được đánh giá trong nghiên cứu này là các vụ buôn bán ĐVHD quy mô lớn, bị phát hiện ở giai đoạn trung gian, từ sau khi ĐVHD bị săn bắt, thu gom trái phép đến trước khi ĐVHD trực tiếp đến tay người tiêu dùng. Hiệu quả xử lý các vụ án hình sự về ĐVHD sẽ được đánh giá trên các tiêu chí: Số lượng các vụ án hình sự; số lượng các vụ có đối tượng bị bắt giữ; số lượng các vụ bị truy tố và số lượng các vụ được đưa ra xét xử.

 

Biểu đồ 1. Số vụ bắt giữ và bị truy cứu trách nhiệm hình sự liên quan đến tội phạm về ĐVHD

 

    Kết quả tại Biểu đồ 1 cho thấy, trong những năm gần đây, Việt Nam đã đạt được những bước tiến đáng kể trong công tác thực thi pháp luật về bảo vệ ĐVHD. Số lượng các vụ án hình sự về ĐVHD đã tăng 44% chỉ trong vòng hai năm từ thời điểm BLHS 2015 có hiệu lực (đầu năm 2018) đến cuối năm 2019. Tỷ lệ các vụ án hình sự về ĐVHD và đối tượng có liên quan bị bắt giữ không có nhiều biến động trong giai đoạn từ năm 2015 đến cuối năm 2019, chiếm khoảng 86,7%. Tuy nhiên, chỉ trong nửa đầu năm 2020, tỷ lệ này đã tăng lên đáng kể, với 97,2% trong tổng số 37 vụ án hình sự về ĐVHD có đối tượng bị bắt giữ.

    Trong vòng 5 năm (2015 - 2019), tỷ lệ các vụ án hình sự về ĐVHD được đưa ra xét xử không biến động nhiều, trung bình mỗi năm chiếm khoảng 73%. Trong đó, công tác xử lý tội phạm về ĐVHD năm 2018 có kết quả khả quan nhất với 82/98 vụ án hình sự về ĐVHD được đưa ra xét xử, tương ứng với tỷ lệ 83,6% (gần 84%). Nhiều khả năng tỷ lệ số vụ được xét xử năm 2019 còn cao hơn năm 2018 (có thể lên đến 88%) nếu cả 19 vụ án hình sự còn lại về ĐVHD được phát hiện trong năm 2019 có kết quả xử lý trong thời gian tới.

Hình phạt áp dụng đối với tội phạm về ĐVHD

    Việc đánh giá hiệu quả áp dụng hình phạt với tội phạm về ĐVHD được ENV căn cứ vào ngày vụ án được đưa ra xét xử thay vì ngày phát hiện tội phạm, để phản ánh chính xác hơn hiệu quả công tác xét xử của ngành tòa án trong một giai đoạn nhất định. Số liệu các vụ án được đưa ra xét xử tại Bảng 1 (căn cứ vào ngày xét xử) sẽ có sự khác biệt so với số liệu trong Biểu đồ 1 (căn cứ vào ngày phát hiện tội phạm) do Bảng 1 phản ánh những vụ án đã được xét xử trong một năm nhất định, bao gồm cả những vụ án mà hành vi phạm tội xảy ra tại thời điểm trước đó.

    Mức hình phạt tù trung bình áp dụng với đối tượng phạm tội trong các vụ án hình sự về ĐVHD được phát hiện năm 2018 là 5,29 năm. Đây là kết quả tức thì của BLHS 2015 trong việc quyết định hình phạt với tội phạm về ĐVHD. Theo Bảng 1 có khoảng 48% các vụ án hình sự về ĐVHD trong các năm 2018 và 2019, được đưa ra xét xử có đối tượng bị áp dụng hình phạt tù (không được hưởng án treo). Nghĩa là các đối tượng trong 52% các vụ án còn lại được hưởng án treo, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tiền. Tuy nhiên, chỉ trong 6 tháng đầu năm 2020, số lượng các vụ án có đối tượng bị tuyên án phạt tù (không được hưởng án treo) đã tăng lên đến 67,9%. Kết quả này cho thấy, lập trường cứng rắn hơn của các cấp tòa án khi xét xử tội phạm về ĐVHD so với những năm trước đó.

    Từ năm 2018, mức án tù giam trung bình đối với tội phạm về ĐVHD cũng cao hơn, đánh dấu chuyển biến quan trọng trong công tác thực thi BLHS 2015 đối với các tội phạm về ĐVHD. Trước khi BLHS 2015 có hiệu lực, thời hạn tù giam trung bình áp dụng với các đối tượng buôn bán ĐVHD trái phép là 1,25 năm. Tuy nhiên, mức phạt tù trung bình cho một đối tượng tội phạm về ĐVHD đã tăng lên hơn gấp đôi là 3,04 năm trong năm 2018. Đến năm 2019, con số này lại tiếp tục tăng lên 4,66 năm. Trong nửa đầu năm 2020, mức án tù giam trung bình một đối tượng tội phạm về ĐVHD phải đối diện là 4,49 năm (Biểu đồ 2).

 

Biểu đồ 2. Thời hạn tù trung bình trong các vụ án về ĐVHD (từ năm 2015 đến hết tháng 6/2020 tính theo ngày xét xử)

 

Những chuyển biến tích cực trong công tác thực thị pháp luật về bảo vệ ĐVHD

    Nhìn chung, các số liệu trong hơn 5 qua đã cho thấy, những chuyển biến đáng kể trong công tác xử lý tội phạm về ĐVHD tại Việt Nam. Trước và sau thời điểm BLHS 2015 có hiệu lực, việc phát hiện và xử lý các vụ án hình sự về ĐVHD đã tăng lên đáng kể (44%). Số liệu năm 2019 cho thấy, 84,5% các vụ án hình sự về ĐVHD có đối tượng liên quan bị bắt giữ; 71,3% số vụ án cũng đã được đưa ra xét xử; gần 68% các vụ án được đưa ra xét xử có đối tượng bị kết án phạt tù (không được hưởng án treo) với mức án trung bình là 4,5 năm dành cho một đối tượng - cao hơn 260% so với thời hạn tù trung bình áp dụng năm 2017 (1,25 năm).

    BLHS 2015 có vai trò quan trọng trong việc nâng cao mức án phạt tù đối với tội phạm về ĐVHD, nhưng những số liệu ghi nhận được cũng đã thể hiện chuyển biến quan trọng trong công tác điều tra, bắt giữ và khởi tố các vụ án về ĐVHD của cơ quan chức năng có liên quan trong những năm gần đây. Những kết quả tích cực cho thấy quyết tâm đẩy lùi tội phạm về ĐVHD của cơ quan tiến hành tố tụng và cơ quan thực thi pháp luật trên cả khía cạnh bắt giữ và xử lý vi phạm.

    Việt Nam đã đạt được những bước tiến nhất định trong công tác đấu tranh, ngăn chặn tội phạm về ĐVHD. Tuy nhiên, ENV vẫn nhận thấy một số thách thức cản trở nỗ lực thực thi pháp luật về ĐVHD, đó là:

Tình trạng tham nhũng: Tham nhũng là trở ngại lớn cho nỗ lực thực thi pháp luật về ĐVHD. Nhờ có sự tiếp tay của một số cán bộ, nhiều đối tượng tội phạm đã và đang ngang nhiên thực hiện các hành vi phạm tội mà không lo sợ bị phát hiện, bắt giữ, đưa ra xét xử hay phải đối diện với án phạt tù. Như vậy, có thể thấy, quyết tâm không khoan nhượng với tham nhũng và minh bạch hóa các hoạt động của cơ quan nhà nước là biện pháp hữu hiệu để ngăn chặn sự móc nối của các đối tượng tội phạm với các cán bộ thoái hóa, góp phần chấm dứt tình trạng tham nhũng trong hệ thống tư pháp Việt Nam. Trong thời gian qua, các cơ quan chức năng đã bắt giữ, xét xử và áp dụng hình phạt tù với nhiều đối tượng đóng vai trò quan trọng trong các đường dây buôn bán trái phép ĐVHD. Đây là điểm sáng tích cực trong công tác đấu tranh chống tham nhũng bởi lẽ các đối tượng này đã không thể dùng những đồng tiền bất chính hay dựa vào các mối quan hệ để thoát án phạt tù.

Điều tra, xử lý đối tượng cầm đầu các đường dây buôn bán, vận chuyển ĐVHD trái phép: Việc thu giữ ngà voi, tê tê, hổ và các sản phẩm ĐVHD khác không mang nhiều ý nghĩa răn đe, phòng ngừa tội phạm về ĐVHD nếu những đối tượng cầm đầu, có vai trò lớn trong các đường dây buôn bán ĐVHD không bị bắt giữ và xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật. Dù tịch thu tang vật có thể giảm bớt một phần lợi ích bất chính của các đối tượng phạm tội nhưng thiệt hại về kinh tế sẽ không khiến một đường dây buôn bán ĐVHD sụp đổ trừ khi hoạt động thu giữ ĐVHD được tiếp nối bằng việc khởi tố, truy tố và xử lý các đối tượng có liên quan. Để ngăn chặn tội phạm về ĐVHD, không nên chỉ dừng lại ở việc tịch thu tang vật – làm ảnh hưởng đến lợi nhuận của hoạt động buôn bán ĐVHD mà cần xử lý cốt lõi của vấn đề bằng cách tập trung xác định, bắt giữ các đối tượng đứng sau những đường dây buôn bán ĐVHD trái phép, từ đó triệt tiêu, xóa bỏ hoàn toàn các đường dây này.

Vi phạm về ĐVHD tại các cửa khẩu: Đây là một trong những thách thức lớn nhất mà Việt Nam đang phải đối mặt, đòi hỏi cơ quan chức năng cần tăng cường công tác bắt giữ và truy tố các đối tượng đứng sau những lô hàng ĐVHD lớn được đưa đến Việt Nam qua các cửa khẩu. Những năm gần đây, các cơ quan chức năng đã phát hiện và thu giữ thành công khối lượng lớn ĐVHD tại các khu vực này, tuy nhiên, công tác bắt giữ và xử lý đối tượng có liên quan vẫn còn nhiều hạn chế. Cụ thể, từ năm 2010 đến nay, chỉ có 18/138 vụ vi phạm về ĐVHD bị phát hiện tại cảng biển hoặc sân bay mà cơ quan chức năng bắt giữ và truy tố thành công các đối tượng phạm tội. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tỷ lệ còn thấp trong việc bắt giữ và xử lý những đối tượng có liên quan trong các vụ buôn bán, vận chuyển ngà voi, vảy tê tê hay sừng tê giác lớn xuyên biên giới. Nguyên nhân phổ biến là do cơ quan chức năng gặp nhiều khó khăn trong việc xác định chủ nhân thực sự của các lô hàng ĐVHD được vận chuyển đến Việt Nam. Ngoài ra, sự thiếu minh bạch và không có sự chia sẻ thông tin hoặc không có sự phối hợp nhanh chóng, hiệu quả giữa cơ quan hải quan và lực lượng công an trong công tác điều tra cũng là một nguyên nhân khiến tỷ lệ bắt giữ xử lý vi phạm về ĐVHD qua các cửa khẩu còn thấp. Nhiều đối tượng buôn bán trái phép ĐVHD cũng cho biết đã “bao thầu” những tuyến vận chuyển ĐVHD xuyên quốc gia sau khi “lót tay” thành công một số cán bộ tại khu vực cửa khẩu.

    Tất cả những vấn đề trên cần phải được xử lý triệt để nhằm tăng cường hiệu quả xử lý vi phạm tại khu vực biên giới và đưa ra ánh sáng các mạng lưới buôn bán ĐVHD quy mô đang nhập lậu một khối lượng lớn ĐVHD vào Việt Nam. Ngoài ra, cũng cần xem xét khả năng cho phép cơ quan chức năng thực hiện việc “giám sát giao hàng”, tức là cho phép hàng lậu thông quan tại cảng biển hay cảng hàng không nhưng các cơ quan điều tra sẽ “ngầm” giám sát chặt chẽ để lần theo manh mối từ bên nhận và bắt giữ các đối tượng có liên quan đến những lô hàng bất hợp pháp này.

Áp dụng các văn bản pháp luật có liên quan: Các mạng lưới tội phạm ĐVHD có thể dính líu đến các hoạt động phạm tội khác như trốn thuế, rửa tiền. Do đó, cơ quan chức năng cần xem xét, đánh giá và có biện pháp vận dụng hiệu quả các quy định có liên quan như các quy định trong lĩnh vực rửa tiền, trốn thuế, hay quy định về tội phạm có tổ chức... để có cơ sở pháp lý nhằm xử lý các đường dây buôn bán ĐVHD trái phép cũng như đưa những đối tượng cầm đầu các đường dây này ra ánh sáng.

    Mặc dù đã có chuyển biến rõ rệt trong công tác đấu tranh với tội phạm, nhưng Việt Nam vẫn gặp những thách thức, rào cản trong công tác thực thi pháp luật về ĐVHD. Hy vọng với sự chỉ đạo từ Chính phủ và quyết tâm cao của hệ thống các cơ quan thực thi pháp luật, cuộc chiến ngăn chặn tội phạm về ĐVHD sẽ được đẩy mạnh để triệt phá các đường dây buôn bán, vận chuyển ĐVHD trái phép, quy mô lớn thông qua việc bắt giữ và xử lý các đối tượng cầm đầu những đường dây này.

 

Đối tượng Phạm Quyết (phạt 12 năm tù) cùng tang vật tịch thu 207.3 kg ngà voi

       

Đỗ Phương Liên

Trung tâm Giáo dục thiên nhiên (ENV)

(Nguồn: Bài đăng trên Tạp chí Môi trường số 9/2020)

 

Thống kê

Lượt truy cập: 3324723