--%>

      Mỗi cây xanh là một hệ sinh thái nhỏ, đặc biệt cây cổ thụ là tài nguyên thiên nhiên có nhiều giá trị về đa dạng sinh học và nguồn gen, là lá phổi xanh trong lòng thành phố bảo vệ, che chở cho con người và tạo ra quá trình sinh thái bền vững cho các loài sinh vật. Vì vậy, bảo vệ cây, xanh, cây cổ thụ là BVMT sống cho chính con người và cho muôn loài.

      Cây xanh có vai trò quan trọng trong đời sống của con người. Hệ thống cây xanh từ lâu đã được con người coi như lá phổi của Trái đất, có tác dụng BVMT và cải thiện môi sinh. Ngày nay, cây xanh càng có giá trị và quan trọng hơn đối với những thành phố lớn, có mật độ dân cư đông đúc và hoạt động công nghiệp, giao thông phát triển như TP. Hà Nội.

     Vào những năm cuối thế kỷ XIX, ngay từ khi xâm chiếm và bắt đầu khai phá Hà Nội, người Pháp đã chú trọng đến việc trồng cây xanh, cây bóng mát cùng với việc phát triển đô thị. Ngoài việc trồng những cây gỗ lớn trên các đường phố mới mở, họ còn trồng nhiều loại cây bóng mát trong các công viên, vườn hoa đặc biệt là vườn Bách Thảo Hà Nội.

     Cây xanh nói chung mang một khái niệm tổng hợp bao gồm tất cả các loài cây tự nhiên, cây trồng; từ những cây gỗ lớn, gỗ nhỏ, cây bụi, cây cảnh, cây hoa, thảo mộc và thảm cỏ. Trong nhiều năm qua, các nhà khoa học đã nghiên cứu hệ thống cây xanh Hà Nội và đã đưa ra bản thống kê hàng trăm loài cây với nhiều nhóm loài và công dụng khác nhau. Cây xanh bóng mát Hà Nội được trồng qua nhiều năm, chủ yếu tập trung từ những năm đầu thế kỷ XX đến nay và trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, bởi vậy cây trồng ở đây có những đặc điểm riêng.

     Cây xanh bóng mát ở Hà Nội có sự đa dạng về loài, có khoảng 180 loài. Số loài cây này được trồng trên các đường phố, công viên, vườn hoa, vườn dạo và trong các khuôn viên cơ quan, gia đình. Trong khi đó, cả nước thống kê 231 loài được trồng làm cây bóng mát. Trong số loài cây trồng ở Hà Nội có ngành hạt  trần: 11 loài; ngành hạt kín: 161 loài; lớp 2 lá mầm: 153 loài; lớp 1 lá mầm: 8 loài. Phần lớn, các loài là cây bản địa có nguồn gốc trong nước, trong số loài cây trồng có 38 loài cây được du nhập từ nước ngoài vào trồng ở nước ta. Trong đó có thể kể ra một vài loài cây quen biết xuất xứ từ châu Phi có xà cừ, chẹo, cau bụng; châu Úc có bạch đàn, keo, phi lao; châu Mỹ có phượng vĩ; xuất xứ từ vùng ôn đới có bách tán, trắc bách diệp, ngân hoa.

     Ngoài ra, cây xanh bóng mát Hà Nội còn có sự phong phú về số lượng cây với gần 100 nghìn cá thể cây được trồng trên hơn 500 đường phố gồm phố cổ, phố cũ và những đường lớn mới mở. Hà Nội hiện có khoảng 44 công viên, vườn hoa với tổng diện tích 157 ha kể cả mặt nước. Hà Nội còn có dải cây xanh ven sông Tô Lịch với chiều dài gần 20 km và trên 2 vạn cây được thống kê, sau thời gian kè sông số lượng cây bị chặt bỏ và giảm đi khá nhiều.

     Cây xanh Hà Nội đặc biệt đang tồn tại 2.000 cây cổ thụ với 62 loài cây khác nhau. Cây cổ thụ Hà Nội được xác định là những cây gỗ sống lâu năm, từ 100 tuổi trở lên. Đây là những cây có giá trị về mặt lịch sử, văn hóa gắn liền với đời sống tâm linh của người Hà Nội và là “nhân chứng” qua các thời kỳ phát triển lịch sử của Hà Nội. Hầu hết, những cây cổ thụ đều gắn liền với quá trình xây dựng trùng tu, tôn tạo các đình, đền, chùa và quá trình phát triển đô thị của Hà Nội những năm cuối thế kỷ XIX. Cây cổ thụ còn có giá trị về mặt thẩm mỹ, dáng cây cao lớn, uy nghi, rêu phong mà vững chãi, khỏe khoắn. Ngoài ra còn có một số cây thuộc những loài cây quý hiếm cũng cần được bảo vệ, đó thực sự là di sản tự nhiên vô giá của Thủ đô Hà Nội. Bảo vệ cây xanh Hà Nội cũng thể hiện lòng tri ân của các thế hệ ngày nay đối với các bậc tiền bối đã có công chăm sóc, gìn giữ, bảo vệ nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, góp phần làm tăng cường lá phổi xanh cho thành phố.

     Về mặt thẩm mỹ, cây xanh Hà Nội vô cùng phong phú. Tùy theo không gian kiến trúc mà chọn trồng những cây có hình dáng tán cây khác nhau. Tán hình tháp có bách tán, kim giao, bụt mọc, bách xanh; hình chuông có cây sữa; hình trứng tròn có lim xẹt, muồng đen, sấu. Đặc biệt, loài liễu được trồng nhiều ven các hồ nước; thân hình trụ có tán xòe rộng là các loài cây thuộc họ cau dừa…

 

Loài cây muồng ngủ tại công viên Bách Thảo

 

     Cây xanh bóng mát còn đa dạng về màu sắc của hoa và mùa hoa. Khi mùa xuân đến trên một số đường phố, công viên Hà Nội tràn ngập màu trắng tinh khiết của hoa thàn mát, màu tím của hoa bằng lăng, màu vàng tươi của hoa lim xẹt, muồng đen. Mùa hè sang là màu đỏ tươi của hoa gạo, hoa phượng như báo hiệu mùa thi sắp đến. Sang thu, hoa sữa trắng rụng đầy đường, hương thơm ngào ngạt…

     Sắp xếp cây xanh Hà Nội theo công dụng, có thể chia ra nhiều nhóm khác nhau như nhóm cây cho hoa đẹp có 21 loài (hoa gạo, phượng vĩ, thàn mát, lim sẹt, muồng đen (hoàng yến), móng bò, muồng hoa đào...); nhóm cây cho quả ăn được có 26 loài (sấu, trám, sến, trôm, vải, nhãn, dừa, xoài, cọ dầu...); nhóm cây cho dầu nhựa có 14 loài (thông nhựa, bách xanh, bời lời nhớt, sở, dầu rái, dầu trai...); nhóm cây làm thuốc có 3 loài (núc nác, sữa, bồ kết...); nhóm cây cho phẩm nhuộm có 3 loài (phi lao, lim xanh, chiêu liệu...); nhóm cây gỗ quý có giá trị kinh tế có 12 loài (căm xe, giáng hương, lát hoa, mun, gụ mật, sưa, đặc biệt cây có giá trị cao: lim xanh, sao đen, sến mật...).

     Bên cạnh những giá trị và công dụng, hệ thống cây xanh bóng mát Hà Nội là lá phổi xanh cải thiện môi trường. Với chức năng giảm nhiệt độ, tạo bóng mát, che chắn bụi, giảm tiếng ồn..., cây xanh bóng mát thật sự trở thành những “vệ sĩ xanh” bảo vệ cho người dân đô thị. Ít ai biết rằng để có được những hàng cây xanh to đẹp ở Hà Nội hôm nay, chúng ta đã phải mất bao công sức gây trồng, chăm sóc, bảo vệ hơn một thế kỷ, gần nhất cũng phải 50 - 60 năm. Cây xanh chính là một khối tài sản vô giá, giá trị của nó không thể tính bằng tiền mà chính là giá trị phi vật thể đem lại cho người Hà Nội.

 

Nguyễn Nguyên Cương

Trung tâm Giáo dục và Truyền thông Môi Trường

(Nguồn: Bài đăng trên Tạp chí Môi trường, số 10/2020)

 

 

     Cuốn sách “Cây cổ thụ Hà Nội” được biên tập từ cuốn Atlas cùng tên, là sản phẩm của Đề tài nghiên cứu khoa học: Xây dựng Alas cây cổ thụ Hà Nội - Kỷ niệm 1000 năm Thăng Long do Trung tâm Giáo dục và Truyền thông Môi trường thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tổ chức nghiên cứu thực hiện từ năm 2006 - 2009. Cây xanh và cây cổ thụ Hà Nội là một trong những nội dung của cuốn sách. Việc nghiên cứu, tập hợp và đánh giá các giá trị khoa học, lịch sử và môi trường của cây xanh nói chung, cây cổ thụ nói riêng trong cuốn sách là bộ tư liệu phong phú, quý giá, thể hiện tập trung và sinh động những kết quả điều tra, nghiên cứu, hệ thống hóa những thành quả nghiên cứu cây cổ thụ Hà Nội trên tất cả các mặt: Thực vật học, Môi trường, Sinh thái, Văn hoá và Lịch sử. Công trình nghiên cứu là một bộ tư liệu quý, nhằm chia sẻ kinh nghiệm phát triển các đô thị mới, trong đó quy hoạch diện tích cây xanh và bảo tồn các cây cổ thụ của các đô thị.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Thống kê

Lượt truy cập: 3095760